Balkanvliegenvanger | Ficedula semitorquata

Geluid

Doortrekkers roepen een kort, schrapend tsrr of een zacht, opgaand tsjip. De zang, die in het voorjaar ook van doortrekkers te horen is, is een korte strofe van dunne, hoge, geknepen tonen, langzamer en ijler dan die van de bonte vliegenvanger.

Herkenning

12–13,5 cm. Gebouw en gedrag als de bonte vliegenvanger. Het mannetje in voorjaarskleed is zwart boven en wit onder; ga vier kenmerken na. Ten eerste de nek: een witte halsband die vanaf de keel omhoog over de halszijde loopt en halverwege ophoudt, zodat de nek zwart blijft. Ten tweede de vleugel: naast het grote witte veld op de armpennen en de handpenbasis een tweede, apart wit streepje over de punten van de middelste dekveren. Ten derde een grijswitte stuit, kleiner dan bij de withalsvliegenvanger. Ten vierde veel wit aan de basis van de buitenste staartpennen. Het vrouwtje is grijsbruin boven en vuilwit onder, en meestal grijzer dan een vrouwtje bonte vliegenvanger, met eveneens een smalle tweede vleugelstreep en een lichte handpenvlek.

Verwarrings­soorten

De withalsvliegenvanger (Ficedula albicollis) heeft een volledige witte halsband die de nek rondom afsluit, een grotere witte stuit en geen of nauwelijks een tweede vleugelstreep. De bonte vliegenvanger (Ficedula hypoleuca) en de atlasvliegenvanger (Ficedula speculigera) hebben geen wit in de halszijde en geen witte middelste dekveren. Mannetjes in de rui en vrouwtjes van de drie soorten liggen dicht bij elkaar en vragen goede foto’s van vleugel, nek en stuit; hybriden met de withalsvliegenvanger komen voor.

Leefgebied

Op de trek in elk gebied met bomen of struiken: oases, dadelpalmtuinen, acaciawadi’s, kibboetstuinen, parken en tamariskbosjes, ook op kleine groene plekken midden in de woestijn. Broedt buiten het gebied in loofbos van eik en haagbeuk op berghellingen.

Verspreiding en trek

In het voorjaar een geregelde doortrekker in Israël (vooral in de Arava en bij Eilat, eind maart – midden april), Jordanië, de Sinaï, Libanon en Syrië. Ook door Irak en Koeweit, waar hij in het voorjaar geregeld is, en door het westen van Saoedi-Arabië (onder meer bij Tabuk); in de Emiraten, Qatar, Bahrein en Oman een schaarse voorjaarsdoortrekker, vooral eind maart en begin april. In Egypte schaars, vooral in de Sinaï en langs de Rode Zee. In het najaar veel minder gezien, omdat de vogels dan in één ruk over het gebied trekken. Westelijker, in Libië en de Maghreb, een dwaalgast. Een zeker broedgeval in het gidsgebied is niet bekend. Daarbuiten broedt hij op de zuidelijke Balkan, in Turkije, de Kaukasus en Noord-Iran, en overwintert hij in Oost-Afrika.

• Zomergast (ca. apr–sep)
• Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

Zoek eind maart en begin april in de kibboetstuinen en acaciawadi’s van de Arava en Eilat, of in de parken van Koeweit, naar zwart-witte vliegenvangers en bekijk elk mannetje van opzij: de halve witte halsband en de tweede vleugelstreep zijn dan goed te zien. Na een nacht met zuidelijke wind kunnen er tientallen tegelijk aanwezig zijn.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd; vroeger als gevoelig beschouwd, maar de populatie in Turkije en de Kaukasus blijkt groter dan gedacht. In het broedgebied lijdt hij onder het kappen van oud loofbos. Op de trek is hij afhankelijk van oases en groene rustplaatsen in de woestijn.

Wetenschappelijke naam

Ficedula semitorquata | (Homeyer, 1885)

Homeyer beschreef de soort in 1885 als Muscicapa semitorquata; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Ficedula werd in 1760 ingevoerd door Brisson. Ficedula is Latijn voor een klein vijgenetend vogeltje, van ficus 'vijg'; men meende dat het zich in de winter in een zwartkop veranderde. semitorquata is Latijn voor 'half gekraagd', van semi- 'half' en torquatus 'met een halsband', naar de onderbroken witte kraag. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Kaukasus.