Letterwouw | Elanus scriptus

Geluid

Een rauw, raspend karr, karr, karr, dat in de schemering boven de vlakte klinkt, en bij verstoring een scherper kiek, kiek, kiek. In de broedkolonies wordt het hele etmaal door geroepen, ook diep in de nacht; jonge vogels bedelen met een hees, aanhoudend gekras vanuit de nestboom.

Herkenning

Drieëndertig tot achtendertig centimeter, met een spanwijdte van vierentachtig tot honderd centimeter. De kop is wit met een grijze kruin, de bovenzijde lichtgrijs, de onderzijde en de staart wit. Het beslissende kenmerk zit onder de vleugel: een brede zwarte band over de dekveren die van lichaam naar pols loopt en over beide vleugels samen de vorm van een M of een W maakt. Het oog is dieprood en zwart omrand, maar zonder kommastreep; de schouder draagt bij de zittende vogel een zwarte vlek. De handpennen zijn zacht en aan de achterrand gerafeld, als bij een uil, zodat de vlucht vrijwel geruisloos is; de vleugelslag is trager en dieper dan bij zijn verwant.

Verwarrings­soorten

De Australische grijze wouw (Elanus axillaris) is het enige echte probleem, en dan vooral bij een zittende vogel. Die heeft een geheel witte kruin, een zwarte komma over en achter het rode oog, en onder de vleugel slechts een kleine zwarte polsvlek in plaats van de doorlopende letterband. In de vlucht bidt de grijze wouw overdag stil boven het gras, terwijl de letterwouw met langzamer slagen en meestal in de schemering of 's nachts jaagt. Ook de verspreiding scheidt ze: de letterwouw hoort in het binnenland en verschijnt alleen bij uitbraken aan de kust.

Leefgebied

Aride en semi-aride grasvlakte, gibbervlakte (steenwoestijn met een dek van gepolijste keien), claypans (ondiepe kleikom die na regen tijdelijk water vasthoudt) en de kleivlakten van het Channel Country, altijd in de buurt van boomlijnen langs kreken — coolibah en gomboom — waar hij overdag in kolonie in de kruinen roest en ook nestelt. De rattenholen waaruit zijn prooi komt liggen op de kleivlakte, dus grasland en nestbomen moeten dicht bij elkaar liggen.

Verspreiding en trek

Het binnenland van westelijk Queensland, het noorden van Zuid-Australië en het zuiden van het Noordelijk Territorium, met het zwaartepunt in het Channel Country rond de Diamantina en Cooper Creek. Buiten die kern verschijnt hij onregelmatig: na een grote rattenuitbraak waaieren de vogels uit tot aan de zuidkust en zijn ze zelfs bij Melbourne, Adelaide en Perth gezien. In Nieuw-Zeeland komt hij niet voor.

• Jaarrond
• Winter
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga er een of twee seizoenen na zware regen in het binnenland naartoe, wanneer de ratten uitbreken, en zoek in de late schemering boven de grasvlakte. Bij daglicht loont het om de boomgroepen langs de kreken af te zoeken: de vogels zitten met tientallen bij elkaar. Controleer bij elke Elanus in het binnenland de ondervleugel — de zwarte letterband blijft ook in tegenlicht overeind, de polsvlek van de grijze wouw niet.

Staat van instandhouding

Gevoelig (NT). De aantallen schommelen enorm met de rattenuitbraken, en tussen twee uitbraken in kan de hele soort tot ongeveer duizend vogels teruglopen. Kwetsbaar maakt hem dat hij onbeschutte kolonies vormt in open land waar vos en verwilderde kat vrij spel hebben, en dat begrazing door vee en konijnen de grasmat aantast waarop de ratten teren. Langdurige droogte en veranderende regenpatronen drukken op dezelfde knop.

Wetenschappelijke naam

Elanus scriptus | Gould, 1842

Gould beschreef de soort in 1842 als Elanus scriptus, en in dat geslacht staat ze nog, zodat auteur en jaartal zonder haakjes blijven. Het geslacht Elanus werd in 1809 ingevoerd door Savigny en gaat terug op het Griekse elanos, een wouw. scriptus is Latijn voor 'geschreven, beschreven' en slaat op de lettertekening onder de vleugel — dezelfde gedachte als in de Nederlandse en de Engelse naam. Als typelocatie geldt Zuid-Australië, door Mathews in 1927 nader bepaald op Cooper's Creek.