Zwartkoprietzanger | Acrocephalus melanopogon

Geluid

De zang is zachter en melodieuzer dan die van de rietzanger, met een kenmerkende reeks oplopende, zuivere fluittonen als van een nachtegaal: lu-lu-lu-lu, afgewisseld met rietzangerachtig gekras. Zingt al vanaf februari. De roep is een hard tsjek of trrt en een ratelend trrrr.

Herkenning

12–13,5 cm. Kruin vrijwel zwart, scherp afgezet tegen een brede, zuiver witte wenkbrauwstreep die achter het oog stomp eindigt; zwarte oogstreep en donkere wangen. Mantel warm roestbruin met zwarte streping, stuit ongestreept roestbruin. Keel helderwit, borst en flanken roestig okerbruin. Vleugels kort, met een korte handpenprojectie. Tikt en wipt vaak met de staart, als een winterkoning of Cetti's zanger. De oostelijke vorm mimicus (Irak en verder oostwaarts) is bleker en minder contrastrijk, met een minder zwarte kruin.

Verwarrings­soorten

De rietzanger (Acrocephalus schoenobaenus) heeft een bruine, fijn gestreepte kruin, een minder scherp afgezette, crèmekleurige wenkbrauwstreep die geleidelijk taps toeloopt, een vaalbruinere mantel en een veel langere handpenprojectie; hij tikt niet met de staart. Bleke mimicus-vogels lijken het meest op de rietzanger; let op de stompe wenkbrauwstreep, de witte keel en het staarttikken. De waterrietzanger (Acrocephalus paludicola) heeft een lichte kruinmiddenstreep.

Leefgebied

Dichte, natte rietvelden en lisdodde boven ondiep water, vaak met plekken oud, geknakt riet en een rijke onderlaag; ook rietkragen langs rivieren, visvijvers en moerasranden. Foerageert laag bij het water, soms op drijvende planten. In de winter ook in kleinere rietkragen, waterzuiveringen en irrigatiekanalen.

Verspreiding en trek

Algemeen jaarrond in de rietmoerassen van Zuid- en Midden-Irak (Hawizeh, Centrale en Hammar-moerassen) en langs de Eufraat en de Tigris. Schaarse broedvogel in Syrië, in het noorden van Israël (Hula) en in Oost-Saoedi-Arabië (Hofuf, Jubail); in Noordwest-Afrika een zeer lokale en onregelmatige broedvogel in Tunesië en Marokko. Wintergast in kleine aantallen in Israël, Jordanië, Libanon, Koeweit, Bahrein, Noord-Saoedi-Arabië en de Nijldelta; in Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en Oman zeldzaam. Daarbuiten van Iberië en de Middellandse Zee via de Balkan, Oekraïne en Turkije tot de Kaspische Zee en Kazachstan; oostelijke vogels overwinteren in het Midden-Oosten en op het Indisch subcontinent.

• Jaarrond
• Zomergast (ca. apr–sep)
• Wintergast (ca. okt–mrt)
• Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

In februari of maart, bij windstil weer in de vroege ochtend, in een rietmoeras zoals de Hula of de Mesopotamische moerassen: hij zingt dan al voluit en laat zich soms op een rietstengel zien. Zoek in de winter laag langs de waterkant, waar hij met tikkende staart door het geknakte riet sluipt.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd. In het gidsgebied sterk afhankelijk van grote rietmoerassen; het droogleggen van de Mesopotamische moerassen in de jaren negentig deed de soort daar sterk achteruitgaan, en het gedeeltelijke herstel sinds 2003 blijft kwetsbaar door droogte en watergebrek.

Wetenschappelijke naam

Acrocephalus melanopogon | (Temminck, 1823)

Temminck beschreef de soort in 1823 als Sylvia melanopogon; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Acrocephalus werd in 1811 ingevoerd door Naumann & Naumann. Acrocephalus is Grieks, van akros 'hoogste, spits' en kephalē 'kop'; de Naumanns, die het geslacht invoerden, noemden deze vogels Spitzkopf en vatten akros dus op als 'spits'. melanopogon is Grieks voor 'zwartbaard', van melas, genitief melanos, 'zwart', en pōgōn 'baard', naar de donkere tekening op de kop. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit het platteland bij Rome.