Alle soorten › Zangvogels › Vliegenvangers › Paapje
Paapje | Saxicola rubetra
Whinchat | Tarabilla norteña | Braunkehlchen | דוחל חום-גרון | Tarier des prés
Het paapje is een vogel van traditioneel hooiland: een kleine, rechtop zittende gestalte op een schermbloem of een prikkeldraadje, met een brede witte streep boven het oog en een oranje borst. Het is de tegenhanger van de roodborsttapuit — dezelfde vorm, dezelfde houding, hetzelfde tikken — maar met een heel andere levensloop, want hij overwintert in de Sahel. In het laagland van Noordwest-Europa is hij in zestig jaar van een gewone boerenlandvogel een zeldzaamheid geworden of helemaal verdwenen, en in Iberië wordt hij vooral op doortrek gezien, met broedvogels alleen in het noordelijke derde deel.
Klik op een duimnagel om de foto hierboven te wisselen.
Geluid
De roep is een zacht, gefloten tjuu, gevolgd door twee droge tikken: tjuu-tek-tek. Het klinkt vriendelijker en minder hard dan het steenachtige tsak van de roodborsttapuit, maar het ritme is hetzelfde en op afstand zijn ze verraderlijk gelijk. De zang is een kort, zacht en snel strofetje van krassende en fluitende tonen, met vaak wat spot van andere weidevogels erin verwerkt — leeuwerik, gele kwikstaart, tureluur — gebracht vanaf een uitkijkpost of in een kort zangvluchtje. Te horen van eind april tot in juli, het luidst in de eerste week na aankomst.
Opname: Pascal Christe — CC BY-SA 4.0 · xeno-canto
Herkenning
Klein, slank en rechtop, met een korte staart en lange vleugels: de vleugelpunt reikt bij de zittende vogel ver over de staartbasis. Het kenmerk waar alles op draait is de brede, roomwitte wenkbrauwstreep, die tot ver achter het oog doorloopt en de donkere wang tot een masker maakt; daaronder loopt een tweede lichte streep als een bakkebaard langs de keel. De bovendelen zijn warmbruin en zwaar gestreept, de borst is oranjebeige en vervaagt naar de buik. Op de staart zit het tweede kenmerk: aan weerszijden van de staartbasis een wit vlekje, dat vooral in vlucht opvalt. Het mannetje in het voorjaar is de scherpste versie — bijna zwarte wang, helderwitte streep, een witte vleugelvlek — maar ook het vrouwtje, de jonge vogel en de vale najaarsvogel hebben de wenkbrauwstreep en de witte staartbasis. Wie die twee ziet, is klaar.
Verwarringssoorten
De roodborsttapuit is de enige echte verwarring — zie ook de soortpagina van de roodborsttapuit. Hij heeft in geen enkel kleed een wenkbrauwstreep: de kop van het mannetje is geheel zwart, die van het vrouwtje egaal donkerbruin, en het gezicht oogt daardoor gesloten in plaats van gestreept. Zijn staart is egaal donker zonder witte hoeken, zijn rug is minder scherp gestreept, en zijn silhouet is boller, kortvleugeliger en langstaartiger. Ook de plek helpt: het paapje zit in kruidenrijk, vochtig grasland en langs slootkanten, de roodborsttapuit op droge heide, duin en berm. En de kalender helpt het meest: van november tot maart kan een tapuitachtig vogeltje in Europa geen paapje zijn, want dan zit hij in de Sahel. De Aziatische roodborsttapuit heeft, als hij in het najaar opduikt, wél soms een lichte wenkbrauw, maar mist de witte staartbasis en heeft juist een grote, ongestreepte roomwitte stuit. De tapuit is groter en langbeniger, staat op de grond in plaats van op struiken en toont een breed wit stuitvlak met een zwarte omgekeerde T in de staart.
Leefgebied
Open, kruidenrijk en structuurrijk grasland dat niet te vroeg wordt gemaaid: extensieve hooilanden, vochtige en natte graslanden met pitrus en zuring, ruige slootkanten en greppels, de randen van hoogveen en natte heide, en in het gebergte de bloemrijke bergweiden tot ruim boven de boomgrens. De vaste eis is een combinatie van hoge, stevige kruiden om vanaf te jagen, een dichte grasbodem om het nest in te verstoppen, en veel insecten. Op doortrek staat hij op alles wat uitsteekt: aardappelloof, zonnebloemen, maïsranden, distelpluimen en hekpalen.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Broedt van de Britse Eilanden en Noordwest-Iberië oostwaarts tot voorbij de Ob en van Noord-Scandinavië tot Midden-Iberië, het midden van het Apennijns Schiereiland en de Kaukasus; alle vogels overwinteren in Afrika ten zuiden van de Sahara, van West-Afrika tot Oost-Afrika en zuidelijk Centraal-Afrika. Op het eiland Groot-Brittannië is hij tegenwoordig vrijwel een vogel van de hogere gronden — Wales, de Pennines, de Southern Uplands en de Schotse dalen — nadat hij zich vrijwel volledig terugtrok uit het laagland in het zuiden en oosten. In Iberië broedt hij alleen in het noordelijke derde deel — van de oostelijke Pyreneeën via het Cantabrisch gebergte en de Galicische bergen tot in het uiterste noordwesten van het schiereiland, en zuidwaarts tot in de sierra's van Madrid en Ávila — in hooilanden en berggraslanden, met steeds meer versnipperde kernen. Als doortrekker is hij daarentegen nog overal te zien, van half augustus tot begin oktober, in akkerranden en op ruigtes door het hele gebied.
- Broedvogel (zomer)
- Doortrek
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
In het broedgebied zit het mannetje stil en rechtop en is aan de witte wenkbrauwstreep meteen te herkennen. Voor de doortrekker is september veel makkelijker: loop dan langs een aardappelakker, een zonnebloemveld of een ruige akkerrand en let op elk vogeltje dat bovenop het gewas zit. Laat het opvliegen en kijk naar de staartbasis — twee witte vlekjes en het is rond.
Staat van instandhouding
Wereldwijd niet bedreigd, maar in West-Europa een van de zwaarst getroffen boerenlandvogels. De oorzaken zijn goed gedocumenteerd en wijzen allemaal naar het grasland: hooilanden zijn omgezet in zwaar bemest, soortenarm productiegrasland, de waterstand is verlaagd, en er wordt vroeger en vaker gemaaid, zodat nesten en jongen in juni onder de maaibalk verdwijnen. Daarbij komen het verdwijnen van ruige slootkanten, greppels en overhoekjes — de uitkijkposten waar de vogel het van moet hebben — en de teruggang van grote insecten. Waar natte, laat gemaaide en kruidenrijke graslanden zijn hersteld, keert hij terug, maar alleen in kleine aantallen en alleen waar het beheer jaar in jaar uit wordt volgehouden.
Wetenschappelijke naam
Saxicola rubetra | (Linnaeus, 1758)
Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Motacilla rubetra; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Saxicola werd in 1802 ingevoerd door Bechstein. Saxicola is Latijn, van saxum 'steen, rots' en -cola 'bewoner', bij colere 'bewonen': 'rotsbewoner', naar de open steenachtige terreinen waar deze vogels zich ophouden. rubetra is een Latijnse naam voor een klein vogeltje. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.




