Krekelzanger | Locustella fluviatilis

Geluid

Hier valt de beslissing, en het gaat om tempo. De krekelzanger levert losse, harde stootjes af — zzree-zzree-zzree-zzree of dzje-dzje-dzje-dzje — met ongeveer vijf tot acht slagen per seconde, langzaam genoeg om ze afzonderlijk te horen en zelfs mee te tikken met een vinger. Het klinkt hard, droog en geleed, als een oude trapnaaimachine of als een stoomlocomotief die optrekt, en het blijft op één lage toonhoogte hangen. De sprinkhaanzanger ratelt zo veel sneller dat er niets meer te tellen valt: bij hem versmelten de slagen tot één ononderbroken, hoog en ijl srrrrrrrr. De snor is nog sneller maar veel lager en voller, een egaal snorrende motor. Zo staan ze op een rij: krekelzanger traag, laag en geleed; snor snel, laag en glad; sprinkhaanzanger snel, hoog en droog. Een reeks begint meestal met een paar aarzelende losse tikken die versnellen tot de ratel op gang is, en duurt een halve minuut tot enkele minuten. Hij zingt van ongeveer een uur na zonsondergang tot diep in de nacht en opnieuw voor dag en dauw, van half mei tot in juli — en anders dan zijn twee verwanten doet hij dat vaak vanaf een open zijtak halverwege een els of wilg, met wijd opengesperde snavel en trillende keel, minutenlang op dezelfde plek. De roep is een hard, kort tsjik en een schor zrrr, geen van beide erg kenmerkend.

Herkenning

Vrij grote, stevige zanger van veertien tot zestien centimeter, egaal olijfbruin tot koffiebruin boven, zonder een spoor van streping. Het beslissende kenmerk zit op de borst: kin, keel en bovenborst dragen een wolk van diffuse grijsbruine streepjes en vlekjes op een vuilwitte tot grijsbeige ondergrond — geen scherpe strepen zoals bij een rietzanger, maar een vuil ogende waas die naar de flanken toe vervaagt. De onderstaartdekveren zijn opvallend lang en hebben brede, vuilwitte punten. De staart is lang, breed en trapsgewijs afgerond, de wenkbrauwstreep smal en vaag, de poten vleeskleurig tot lichtroze. Van alle sprinkhaanzangers heeft hij de langste handpenprojectie; dat past bij een vogel die tot in zuidelijk Afrika trekt.

Verwarrings­soorten

Sprinkhaanzanger is duidelijk kleiner en olijfgroener, met fijne donkere strepen op kruin en mantel en met gestreepte onderstaartdekveren — maar met een schone, ongevlekte borst. Bij de krekelzanger is het precies andersom: de bovendelen zijn egaal en de borst is gevlekt. Snor is warm roodbruin, volledig ongestreept boven én onder, en heeft egale onderstaartdekveren zonder witte punten; zijn zang is een lage, gelijkmatige snor. De ratel van de krekelzanger is van beide te scheiden door het tempo: hij is de enige die je kunt meetellen. Kleine karekiet en struikrietzanger zijn kleiner en warmer bruin en missen zowel de borstvlekking als de lange, witgepunte onderstaartdekveren.

Leefgebied

Vochtig, dicht loofbos en struweel langs beken en rivieren, met een hoge, verruigde kruidlaag van brandnetel, moerasspirea en berenklauw: elzenbroek, wilgenzomen, verruigde uiterwaardbosjes, overwoekerde beekdalranden en jonge aanplant. Ook verwaarloosde parken en oude boomgaarden, mits de onderlaag dicht en vochtig is. Open water is niet nodig, dekking tot op de grond wel; de vogel foerageert lopend en klimmend in de strooisellaag en tussen de stengels, op wantsen, vliegen, kleine kevers en spinnen.

Verspreiding en trek

Van het oosten van Midden-Europa en de Baltische streek oostwaarts door Oost-Europa en de Balkan tot in West-Siberië. De westgrens van het broedgebied schuift al meer dan een eeuw langzaam op, zodat hij verder westelijk in Midden-Europa inmiddels een vaste, zij het schaarse, broedvogel is en ook Scandinavië heeft bereikt. In Noordwest-Europa is hij een zeldzame dwaalgast van laat voorjaar en vroege zomer, vrijwel altijd zingende mannetjes die meestal maar korte tijd op dezelfde plek blijven. Overwintert in zuidoostelijk Afrika, van Tanzania tot Mozambique en Zambia. In Iberië is hij een uitzonderlijke verschijning, bijna steeds zingende mannetjes in de late lente.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

Eind mei en de eerste helft van juni, in de eerste twee uur na zonsondergang, langs een verruigde beek- of rivieroever met elzen en wilgen. Tel de slagen: hoor je losse tikken die je kunt volgen, dan is het de krekelzanger; smelt alles samen tot één snerp, dan is het de sprinkhaanzanger. Loop niet meteen op het geluid af, maar zoek eerst met de verrekijker de open zijtakken op twee tot vier meter hoogte af — anders dan zijn verwanten laat hij zich daar vaak minutenlang zien.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, met een groot areaal en een overwegend stabiele Europese stand. De uitbreiding naar het westen levert bijna elk decennium nieuwe broedgebieden op. De knelpunten liggen bij het rechttrekken, indijken en schonen van beken en rivieren, het kappen van oeverbossen en het klepelen van ruige oeverstroken; waar uiterwaarden en beekdalen weer verruigen en het water in het voorjaar over de oevers treedt, vestigt hij zich.

Wetenschappelijke naam

Locustella fluviatilis | (Wolf, 1810)

Wolf beschreef de soort in 1810 als Sylvia fluviatilis; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Locustella werd in 1829 ingevoerd door Kaup. Locustella is Latijn, een verkleinwoord van locusta 'sprinkhaan'. fluviatilis is Latijn voor 'van de rivier', van fluvius 'rivier', naar de vochtige oeverbossen waar de soort broedt. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Donau in Oostenrijk.