Alle soorten › Eendachtigen › Eenden, ganzen en zwanen › IJslandse brilduiker

IJslandse brilduiker | Bucephala islandica

Barrow's Goldeneye | Porrón islándico | Spatelente | עבראש איסלנדי | Garrot d'Islande

De enige eend die in Europa alleen op IJsland zit, en dan nog vrijwel alleen rond één meer. Aan de Mývatn en de Laxá zwemt hij in juni tussen de wilde eenden en de toppers. Voor wie de gewone brilduiker kent, is het een oefening in kleine verschillen die samen een heel andere vogel maken.

IJslandse brilduiker (Bucephala islandica)
Hoofdfoto · Foto: Ólafur Larsen — CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Klik op een duimnagel om de foto hierboven te wisselen.

Geluid

Meestal stil. Baltsende mannetjes maken een zacht, kikkerachtig ka-KAA terwijl ze de kop over de rug leggen, met daarbij een hoorbaar geruis van de vleugels; vrouwtjes geven een laag, grommend gèk-gèk. De baltsdrukte piekt in mei en juni op de Mývatn en gaat gepaard met veel achtervolgingen en spatten.

Luister: VleugelgeluidXC470948

Opname: Bruce Lagerquist — CC BY-NC-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Herkenning

Het mannetje is zwart-wit met een paarsglanzende kop, een steil oplopend voorhoofd en een uitpuilende, naar achteren overhangende kruin; de gele iris springt eruit. Op de wang staat een grote witte vlek in de vorm van een sikkel of maansikkel, met de punten omhoog. Over de zwarte bovendelen loopt een rij losse witte blokjes langs de schouder, waarboven een zwarte streep de witte flank van de borst afsnijdt. Het vrouwtje is grijs met een chocoladebruine kop, een witte halsband en in IJsland vrijwel altijd een geheel oranjegele snavel. Vliegend tonen beide geslachten een wit vleugelveld dat door zwarte lijnen in blokken is verdeeld.

Verwarrings­soorten

De gewone brilduiker is de enige serieuze verwarringssoort en het loont om alle kenmerken te stapelen. Kopvorm: bij de IJslandse brilduiker is de kop hoog en aan de achterzijde afgeplat, met de hoogste punt vóór het oog en een overhangende nek, bij de gewone brilduiker driehoekig met de piek boven of achter het oog. Wangvlek: sikkelvormig en spits omhoog lopend bij islandica, rond tot ovaal bij clangula. Snavel: bij het mannetje van de IJslandse brilduiker korter en dieper en oogt de kop daardoor stomper; bij het vrouwtje is de snavel in IJsland geheel oranjegeel, bij de gewone brilduiker meestal donker met alleen een gele band bij de punt. Vleugelpatroon: het witte veld van de IJslandse brilduiker is door zwarte dwarslijnen in losse blokjes verdeeld, dat van de gewone brilduiker vormt een groot aaneengesloten wit vlak. Schouder: een rij afzonderlijke witte vlekken tegenover een grote witte ovaal. Vrouwtjes buiten IJsland moeten met de grootste terughoudendheid worden benoemd, want de snavelkleur van de gewone brilduiker varieert.

Leefgebied

Ondiepe, voedselrijke meren en snelstromende, ijsvrije rivieren op lavabodem, waar de vogels duiken op muggenlarven, kreeftachtigen en slakjes. In de winter verplaatsen ze zich naar het open water van de Laxá en naar beschutte kustbaaien en riviermondingen. Nesten zitten in holten in lavaspleten, tussen rotsen en in gebouwen, want de IJslandse berken zijn te klein voor holenbomen; de vogel zelf blijft altijd op het water te vinden.

Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.

Verspreiding en trek

Broedt in westelijk Noord-Amerika, in het noordoosten van Noord-Amerika en in IJsland. De IJslandse populatie is de enige in Europa, telt maar enkele duizenden vogels en zit vrijwel volledig in het noordoosten, rond de Mývatn en langs de Laxá. Elders in het gidsgebied is de soort een grote zeldzaamheid en zijn de weinige meldingen zwaar belast met de vraag naar ontsnapte vogels.

  • Jaarrond
  • Broedvogel (zomer)
  • Winter
  • donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Dichtheidskaart uit de waarnemingen van GBIF (2006-09-01 – 2026-08-31), geteld per hokje van 0,7° en per maand en gedeeld door alle vogelwaarnemingen in datzelfde hokje — zo telt niet mee hoeveel vogelaars er kijken. De kleurdiepte volgt dat aandeel en loopt geleidelijk af; de kaart houdt zich dus niet aan landsgrenzen. Landcontouren: Natural Earth (publiek domein).

Hoe en wanneer kijken

Ga in mei of juni naar de Mývatn en loop de noordoever bij Reykjahlíð en de bovenloop van de Laxá af. In de vroege ochtend baltsen de mannetjes op de luwe stukken en is de kopvorm het best te zien; scan met de telescoop en vergelijk elke vogel met de gewone brilduikers die er ook zwemmen. Let bij het opvliegen op de zwarte lijnen die het witte vleugelveld in blokjes hakken.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar de IJslandse populatie is klein en geïsoleerd. De knelpunten liggen allemaal bij de Mývatn: schommelingen in de dansmuggen waarvan de vogels leven, winning van kiezelgoer en waterpeilbeheer in het verleden, predatie van nesten en jongen door de ingevoerde Amerikaanse nerts, en toenemende recreatiedruk op de oevers. Bescherming van het meer en zijn afvoer is voor deze eend het hele verhaal.

Wetenschappelijke naam

Bucephala islandica | (Gmelin, 1789)

Gmelin beschreef de soort in 1789 als Anas islandica; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Bucephala werd in 1858 ingevoerd door Baird. Bucephala is Grieks, van boukephalos 'stierkoppig', bij bous 'rund' en kephalē 'kop', naar de dikke kop. islandica is neolatijn voor 'uit IJsland', waar het typemateriaal vandaan kwam. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit IJsland.