Laysaneend | Anas laysanensis

Geluid

Het geluid van de laysaneend is nauwelijks onderzocht, mede doordat de vogel grotendeels 's nachts actief is en zich overdag in dichte begroeiing schuilhoudt. Het vrouwtje kwaakt, zoals bij de meeste eenden van dit geslacht, in een reeks dalende noten; het mannetje is zachter en schorser van stem. Buiten het broedseizoen is de soort stil, en zelfs op zijn kleine eiland valt zijn stem zelden op tussen het geroep van de zeevogelkolonies eromheen.

Herkenning

Zowel mannetje als vrouwtje is donkerbruin, met een brede, scherp afgetekende witte oogring als duidelijkste kenmerk. Het mannetje heeft een donkergroene snavel met een wisselend zwart gevlekt patroon en, bij oudere vogels, een zwakke groenige glans op de kop en enkele licht omhooggekrulde staartveren; zijn poten zijn helderder oranje dan die van het vrouwtje. Het vrouwtje heeft een doforanje snavel, eveneens onregelmatig zwart gevlekt, en is over het geheel iets doffer van kleur. Beide seksen tonen een glanzend paarsgroene vleugelspiegel. Met het ouder worden krijgen veel vogels steeds meer wit in het verenkleed van kop en hals, tot sommige oude exemplaren voor het grootste deel wit gemaskerd lijken. De vleugels zijn kort en de vliegspieren zwak ontwikkeld, wat de vogel een merkbaar zwaardere, aarzelende vlucht geeft dan andere eenden van zijn grootte.

Verwarrings­soorten

Binnen zijn eigen eiland is verwarring nauwelijks mogelijk: de laysaneend is de enige eendensoort die er broedt, en de talrijke zeevogels om hem heen — sterns, albatrossen, jan-van-genten — hebben geen enkele gelijkenis. De nauwste verwant is de Hawaii-eend (Anas wyvilliana) van de grotere Hawaïaanse eilanden, eveneens donkerbruin met een gevlekte snavel, maar met een minder scherpe oogring en zonder het uitgesproken wit dat oudere laysaneenden op kop en hals krijgen; de arealen van de twee soorten liggen honderden kilometers uit elkaar en overlappen niet. Verwilderde of uitgezette eendachtigen komen op de onbewoonde eilandjes van de laysaneend niet voor, in tegenstelling tot bij vrijwel elke andere eend in deze gids.

Leefgebied

Het middelpunt van Laysan Island is een ondiep, sterk brak tot hypersaline meer, omzoomd door moerasvegetatie en drooggevallen slikranden — daar en op de omringende graslanden met bosjesgras brengt de vogel vrijwel zijn hele leven door. Overdag houdt hij zich schuil in de dichte, lage begroeiing rond het meer; tegen schemering trekt hij naar de open slikranden om er insecten te vangen. Op Midway en Kure Atoll, waar de soort is uitgezet, ontbreekt zo'n binnenmeer en gebruikt hij in plaats daarvan gazons, moerasjes en de rand van kunstmatige poelen. Boomloos terrein is voor de laysaneend geen bezwaar — bomen komen op zijn eilanden vrijwel niet voor — maar kaal zand zonder enige vegetatie mijdt hij.

Verspreiding en trek

Fossiele vondsten tonen aan dat de soort vroeger over de hele Hawaïaanse eilandengroep voorkwam; in historische tijd is hij beperkt tot Laysan Island, in het uiterste noordwesten van de keten, ver voorbij de bewoonde eilanden. Tussen 2004 en 2005 zijn vogels overgebracht naar Midway Atoll, waar de populatie zich snel uitbreidde, en in 2013 volgde een derde vestiging op Kure Atoll. Alle drie de eilandjes liggen honderden kilometers ten noordwesten van Kauaʻi, het dichtstbijzijnde bewoonde Hawaïaanse eiland, en de soort trekt tussen de eilanden niet uit zichzelf — elke verspreiding buiten Laysan is het werk van de mens geweest. Op de kaart van deze gids valt de laysaneend daarom buiten het kaartvenster van de Hawaïaanse hoofdeilanden en krijgt hij zijn eigen, ingezoomde kaart.

• Jaarrond

Waar en wanneer kijken

De laysaneend is alleen te zien met een vergunning voor Papahanaumokuakea Marine National Monument, het beschermde gebied waarin Laysan, Midway en Kure liggen — Midway Atoll, waar vroeger begeleide bezoeken mogelijk waren, is momenteel gesloten voor publiek. Zoek dan rond schemering langs de rand van een gazon of poel, wanneer de vogels uit de dekking komen om te foerageren. Let op de witte oogring als eerste kenmerk; de zwakke, aarzelende vlucht bevestigt de determinatie als de vogel al opvliegt.

Staat van instandhouding

Ernstig bedreigd (CR): na een dieptepunt van slechts een handvol vogels rond 1912, toen uitgezette konijnen de plantengroei van Laysan hadden vernietigd, herstelde de soort zich traag tot enkele honderden, met een nieuwe inzinking tot ongeveer honderd vogels na een droogte in 1993. De spreiding over drie eilandjes sinds de uitzettingen van 2004 en 2013 heeft het risico van één enkele ramp verkleind, maar botulisme, dat sinds 2008 op Midway voorkomt, en de opwarmende, onvoorspelbaardere zeeën blijven de belangrijkste bedreigingen. Met de hele wereldpopulatie verspreid over enkele vierkante kilometers op drie laaggelegen atollen blijft de soort uiterst kwetsbaar voor een enkele storm of tsunami.

Wetenschappelijke naam

Anas laysanensis | Rothschild, 1892

Rothschild beschreef de soort in 1892 rechtstreeks als Anas laysanensis, in het geslacht waarin ze nu nog staat, en dus staan auteur en jaartal niet tussen haakjes. De soortnaam verwijst naar Laysan Island, het enige eiland waar de vogel in historische tijd van nature voorkwam; de typelocatie is dat eiland zelf. In het Hawaïaans heet de vogel koloa pohaka; er is geen aparte Nederlandse naam voor de plaats gevormd, en 'laysaneend' volgt gewoon de naam van het eiland.