Iberische tjiftjaf | Phylloscopus ibericus

Geluid

Hier ligt alles. De zang is drieledig en loopt in één adem door, zonder de springende afwisseling hoog-laag van de tjiftjaf: eerst enkele losse, gelijke tjip-tjip-tjip, dan een snellere, iets lagere reeks korte tonen tje-tje-tje-tje, en tot slot een paar dalende, gerekte fluittonen, tsjie-wieuw tsjie-wieuw. Die slotfrase is het hele kenmerk: waar de tjiftjaf blijft afwisselen tussen twee toonhoogtes en op een willekeurig moment ophoudt, versnelt de Iberische tjiftjaf en zakt hij weg in een duidelijk lager, weemoedig slot. Een strofe duurt twee tot drie seconden en wordt met korte tussenpozen herhaald. De roep is even beslissend en in het najaar vaak het enige wat je krijgt: een zacht, dalend, weemoedig sjuu of piu, dat aan een goudvink doet denken — precies het tegenovergestelde van het opgaande hwiet van de tjiftjaf. De zang loopt van eind februari tot in juni en is het felst in april en de eerste helft van mei.

Herkenning

Een tjiftjaf met net iets meer kleur en net iets meer contrast. De bovendelen zijn frisser en grijsgroener, de onderdelen witter en schoner, met een goudgele waas op borstzijden en flanken die vaak als een vage bandje over de bovenborst ligt. De wenkbrauwstreep is beter afgetekend dan bij de tjiftjaf en vóór het oog helder geel, achter het oog bleker; de wang is lichter, zodat het gezicht opener oogt en de overgang naar de witte keel vloeiender is. De snavel oogt langer en fijner, en de ondersnavel is over een groter deel licht. De poten zijn doffer bruin dan de zwartbruine poten van de tjiftjaf, maar de overlap is volledig. Handpenprojectie iets langer, het staarttikken minder nadrukkelijk. Geen enkel van deze kenmerken is op zichzelf beslissend.

Verwarrings­soorten

De tjiftjaf is de enige echte verwarringssoort — zie ook de soortpagina van de tjiftjaf. Op beeld liggen alle kenmerken in elkaars verlengde en beslissen ze niets; de stem beslist alles. De fitis is slanker, geler en heeft lichte poten en een langere handpenprojectie, en zijn dalende strofe lijkt in niets op de opgewekte reeks van de Iberische tjiftjaf. Vergeet de valkuil niet die in Noordwest-Europa de meeste fouten veroorzaakt: noordelijke tjiftjaffen van de vorm abietinus zijn grijsgroen en bleek en lijken uiterlijk méér op de Iberische tjiftjaf dan de eigen zuidelijke tjiftjaffen. Een vogel met een gemengde zang, half tjiftjaf en half Iberisch, hoort onbenoemd te blijven: in de smalle contactzone in Noord-Iberië en de westelijke Pyreneeën zijn dat deels echte kruisingen.

Leefgebied

Vochtig loofbos met een dichte struiklaag, en vooral het beekbegeleidende bos: elzen, essen en wilgen langs stromende beken en riviertjes, met daaromheen eikenbos, kastanjebos, beukenbos en oude tuinen. Ook gemengd bos en dennenbos met veel onderbegroeiing, en hoog struweel op vochtige hellingen. Het contrast met de gewone tjiftjaf is klimatologisch en niet structureel: waar het nat en groen is, in het noorden en westen van het schiereiland, broedt de Iberische; in de drogere binnenlanden ontbreekt hij. In de bergen komt hij tot ongeveer 1600 meter.

Verspreiding en trek

Broedt in het westen en noorden van het Iberisch Schiereiland en de westelijke Pyreneeën, met een uitloper aan de noordkant daarvan en een klein bestand in het noorden van de Maghreb. De zwaartepunten liggen in Galicië, de Cantabrische kust, het westelijke Sistema Central, Extremadura en de westelijke sierra's van Andalusië. Overwintert in West-Afrika, ten zuiden van de Sahara, waarbij een klein deel in het zuiden van het schiereiland blijft hangen; de terugkeer begint al half februari en de meeste vogels zijn eind september vertrokken. In Noordwest-Europa is de soort van dwaalgast tot regelmatige lentegast geworden, vrijwel steeds zingende mannetjes in april, mei en juni.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

De tweede helft van april, langs een beek in een vochtig eikenbos in het noordwesten van het schiereiland, Extremadura of het Baskenland, tussen zonsopgang en negen uur. Loop het beekdal af en luister naar de slotfrase; zodra je het dalende tsjie-wieuw hebt gehoord ben je klaar, en pas dan is het zinvol om naar het verenkleed te kijken. Neem het geluid op, ook al lijkt het overduidelijk — bij een vogel buiten het broedgebied is een opname het enige wat overtuigt. In de winter ligt het net andersom: in het zuiden van het schiereiland is dan bijna elke tjiftjaf een gewone, noordelijke vogel, dus een dalend tsjie-wieuw tussen duizenden stijgende roepjes is de moeite waard. In Noordwest-Europa is elke zingende tjiftjaf in mei die 'raar' klinkt de moeite van vijf minuten luisteren waard: de meeste noordelijke gevallen zijn ontdekt door mensen die stopten bij een strofe die niet klopte.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd; de soort is talrijk in het vochtige westen van het schiereiland en de aantallen lijken stabiel. Het areaal schuift bovendien noordwaarts op, met steeds meer zingende vogels in West- en Noordwest-Europa en de eerste broedgevallen buiten Iberië. Aandachtspunten zijn de verdroging van beekdalbossen in het noordwesten van het schiereiland, grootschalige eucalyptus- en dennenaanplant ten koste van inheems loofbos, en de zomerbranden die juist de vochtige westelijke bossen steeds vaker bereiken.

Wetenschappelijke naam

Phylloscopus ibericus | Ticehurst, 1937

Ticehurst beschreef de soort in 1937 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Phylloscopus werd in 1826 ingevoerd door Boie. Phylloscopus is Grieks, van phullon 'blad' en skopos 'speurder', van skopeō 'kijken': de vogel die de bladeren afzoekt. ibericus is Latijn voor 'Iberisch', naar het schiereiland waar de soort broedt. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Coimbra in Portugal.