Alle soorten › Zangvogels › Vliegenvangers › Blauwstaart

Blauwstaart | Tarsiger cyanurus

Red-Flanked Bluetail | Ruiseñor coliazul | Blauschwanz | כחול-זנב | Rossignol à flancs roux

De blauwstaart is een kleine, ronde zanger van de oude, vochtige taiga, met bij alle vogels een helderblauwe staart. Vijftig jaar geleden was hij in Europa nog een grote zeldzaamheid; inmiddels broeden er honderden paren in Fennoscandinavië en duiken er elk najaar vogels op aan de Noordzeekust.

Blauwstaart (Tarsiger cyanurus)
Hoofdfoto · Foto: Olli-Pekka Karlin — CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Klik op een duimnagel om de foto hierboven te wisselen.

Geluid

De zang is een korte, weemoedige, dalende fluitstrofe die in de stille sparrentaiga ver draagt: enkele heldere tonen, aarzelend ingezet en dan snel omlaag rollend, met een weemoedige val aan het eind. Hij wordt eindeloos herhaald vanaf een hoge tak in de kruin van een oude spar, vaak in de schemering en op de lichte nachten van juni ook rond middernacht. De roep is een zacht, opwaarts hwiet met daarachter een hard, laag ratelend tak-tak — het hwiet-tak-tak-patroon is voor veel waarnemers de eerste aanwijzing dat er een blauwstaart in de struiken zit.

Luister: ZangXC1168805

Opname: Stanislas Wroza — CC BY-NC-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Herkenning

Klein en compact, met een grote kop, een groot donker oog en een rechtopstaande houding waarin de staart voortdurend zacht wordt opgewipt en weer neergelaten. Alle kleden delen twee kenmerken: een blauwe staart en stuit, en een oranje tot roestbruine vlek op de flanken die scherp afsteekt tegen de witte keel en buik. Het adulte mannetje is verder helderblauw op kop, rug en vleugeldekveren, met een lichtblauwe wenkbrauw en schouder. Vrouwtjes en jonge vogels — de vogels die in West-Europa worden gezien — zijn olijfbruin van boven, met alleen de blauwe staart en stuit, een witte keel die scherp tegen de grauwe borst afsteekt, en die oranje flankvlek. Mannetjes doen er drie jaar over om hun volle blauw te krijgen en zingen in de tussentijd in vrouwelijk kleed.

Verwarrings­soorten

De combinatie van blauwe staart, witte keel en oranje flankvlek heeft geen tegenhanger in het gebied; het probleem is dat de vogel bijna altijd in dekking zit en dat de blauwe staart bij grauw licht dof grijsblauw oogt. Een roodborst is ronder, oranje op borst én gezicht en heeft een egaal bruine staart. De roodstaarten laten hun roestrode staart onafgebroken trillen; de blauwstaart wipt de zijne rustig op en neer. Bij twijfel is de witte keel tegen de grauwe borst — een scherp begrensd wit vlek — vaak sneller te zien dan de kleur van de staart. Nachtegaal en Noordse nachtegaal zijn beduidend groter, langer van staart en missen elk blauw.

Leefgebied

Oude, vochtige naaldbossen en gemengde bossen met veel dood hout, mos, hoge kruiden en een dichte ondergroei van bosbes: het gaat om donkere, ongestoorde sparrenbossen op hellingen en langs beekdalen. Naar het noorden en hogerop gaat de soort over in het berken- en wilgenstruweel bij de boomgrens. In West-Europa duiken najaarsvogels op in duindoornstruweel, kerkhoven, tuinen en kustbosjes — dat is verblijfplaats, geen broedbiotoop.

Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.

Verspreiding en trek

Broedt van het noorden van Fennoscandinavië oostwaarts door de hele Siberische taiga tot Kamtsjatka, Korea en Japan, en overwintert in Zuidoost-Azië, van de Himalaya tot Zuid-China en Indochina. De Europese stand is sinds de jaren negentig sterk gegroeid en wordt nu op enkele honderden paren geschat, met broedgevallen tot in Scandinavië en de Baltische streek — daarmee is de blauwstaart in het gidsgebied een echte, zij het schaarse, broedvogel geworden. Tegelijk neemt het aantal najaarsdwaalgasten in Noordwest-Europa gestaag toe: langs de Noordzeekusten gaat het inmiddels om meerdere vogels per jaar, vrijwel allemaal in oktober. In het Middellandse Zeegebied blijft hij een grote zeldzaamheid.

  • Broedvogel (zomer)
  • Winter
  • Doortrek
  • donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Dichtheidskaart uit de waarnemingen van GBIF (2006-09-01 – 2026-08-31), geteld per hokje van 0,7° en per maand en gedeeld door alle vogelwaarnemingen in datzelfde hokje — zo telt niet mee hoeveel vogelaars er kijken. De kleurdiepte volgt dat aandeel en loopt geleidelijk af; de kaart houdt zich dus niet aan landsgrenzen. Landcontouren: Natural Earth (publiek domein).

Hoe en wanneer kijken

Voor een broedvogel reis je naar de taiga rond Kuusamo, Salla en Rovaniemi in de eerste helft van juni, en dan om drie uur 's nachts, wanneer het licht is en het bos stil. Loop langs oude sparrenbossen met veel dood hout en luister naar de korte, dalende fluitstrofe; het mannetje zingt hoog in de kruin en is vanaf de grond lastig te vinden. Aan de Noordzeekust geldt in oktober de omgekeerde aanpak: zoek laag en dicht, in duindoorn en vlier, en let op het harde tak-tak. Een blauwstaart zit vaak minutenlang stil op een lage tak in de schaduw voordat hij zich verplaatst — geduld levert hier meer op dan lopen.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern), met een zeer groot areaal en een toenemende stand. De westwaartse uitbreiding tot in Fennoscandinavië is een van de duidelijkste veranderingen in de Europese avifauna van de laatste decennia. Het knelpunt is de habitat: de soort heeft oud, vochtig, ongekapt naaldbos met dood hout nodig, en juist dat is in Fennoscandinavië schaars geworden. Waar oerbosachtige percelen bewaard blijven, houdt hij stand.

Wetenschappelijke naam

Tarsiger cyanurus | (Pallas, 1773)

Pallas beschreef de soort in 1773 als Motacilla cyanurus; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Tarsiger werd in 1845 ingevoerd door Hodgson. Tarsiger is gevormd uit het Griekse tarsos 'voetzool' en het Latijnse gerere 'dragen'. cyanurus is Grieks, van kuanos 'donkerblauw' en -ouros '-staartig', naar de blauwe staart. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Jenisej.